India Digital Census 2027 : भारत सरकार 2027 मध्ये देशातील पहिली पूर्णपणे डिजिटल जनगणना (Digital Census) करण्याच्या तयारीत आहे. या ऐतिहासिक उपक्रमाची पहिली फेज 1 एप्रिल 2026 पासून सुरू होणार असल्याची माहिती भारताचे निबंधक व जनगणना आयुक्त मृत्युंजय कुमार नारायण यांनी नवी दिल्लीतील पत्रकार परिषदेत दिली.
ही जनगणना भारताच्या इतिहासातील 16 वी जनगणना आणि स्वातंत्र्यानंतरची 8 वी जनगणना असेल. विशेष म्हणजे, ही मोहीम जगातील सर्वात मोठी लोकसंख्या मोजणी प्रक्रिया मानली जात आहे. या प्रक्रियेत 31 लाखांहून अधिक गणक (Enumerators), पर्यवेक्षक आणि अधिकारी देशभरात काम करणार आहेत.
पहिल्यांदाच पूर्णपणे डिजिटल जनगणना
यावेळी जनगणना पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने होणार आहे. गणक अधिकारी मोबाईल अॅपच्या मदतीने घराघरातून डेटा गोळा करतील. यामुळे माहिती संकलन जलद, अचूक आणि पारदर्शक होण्याची अपेक्षा आहे.
याशिवाय सरकारने नागरिकांसाठी Self-Enumeration (स्वतः माहिती भरण्याची सुविधा) उपलब्ध करून दिली आहे.
या सुविधेमुळे नागरिकांना घरबसल्या ऑनलाईन पोर्टलवरून स्वतःची माहिती भरता येणार आहे.
नागरिकांसाठी Self-Enumeration कसे काम करणार?
सरकारने यासाठी एक सुरक्षित ऑनलाइन पोर्टल तयार केले आहे. या पोर्टलवर 16 भाषांमध्ये माहिती भरण्याची सुविधा उपलब्ध असेल.
प्रक्रिया अशी असेल:
- नागरिक SE Portal (se.census.gov.in) वर लॉग इन करतील
- मोबाईल नंबर व आवश्यक तपशील भरतील
- नकाशावर आपले स्थान ओळखतील
- घरातील सदस्यांची व घराची माहिती भरतील
- माहिती सबमिट केल्यानंतर Self-Enumeration ID (SE ID) मिळेल
- नंतर जेव्हा गणक अधिकारी घरभेट देतील तेव्हा त्यांना SE ID दाखवायचा
- त्यानंतर माहिती अधिकृतपणे जनगणनेत समाविष्ट होईल
सरकारने सांगितले की डेटा सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी अत्याधुनिक सायबर सुरक्षा उपाय वापरण्यात आले आहेत.
दोन टप्प्यांत होणार जनगणना
भारताची जनगणना दोन प्रमुख टप्प्यांत पार पडणार आहे.
टप्पा 1 – House Listing आणि Housing Census
कालावधी: एप्रिल ते सप्टेंबर 2026
या टप्प्यात खालील माहिती गोळा केली जाईल:
- घराची स्थिती
- घरातील सुविधा (पाणी, वीज, स्वच्छता)
- घरातील मालमत्ता
- निवास व्यवस्था
टप्पा 2 – Population Enumeration
कालावधी: फेब्रुवारी 2027
या टप्प्यात खालील माहिती घेतली जाईल:
- लोकसंख्या आकडेवारी
- सामाजिक व आर्थिक स्थिती
- शैक्षणिक माहिती
- जातीनिहाय माहिती (Caste Enumeration)
जनगणनेची संदर्भ तारीख
देशभरासाठी जनगणनेची संदर्भ तारीख 1 मार्च 2027 निश्चित करण्यात आली आहे.
तर बर्फाच्छादित प्रदेश जसे:
- लडाख
- जम्मू-कश्मीरचे काही भाग
- हिमाचल प्रदेश
- उत्तराखंड
या भागांसाठी 1 ऑक्टोबर 2026 ही संदर्भ तारीख ठेवण्यात आली आहे.
राज्यनिहाय टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया
पहिल्या टप्प्यात विविध राज्यांमध्ये वेगवेगळ्या तारखांनुसार प्रक्रिया होईल.
एप्रिल 16 – मे 15
या राज्यांमध्ये हाउस लिस्टिंग:
- अंडमान-निकोबार
- दिल्ली (NDMC आणि Cantonment Board)
- गोवा
- कर्नाटक
- लक्षद्वीप
- मिझोरम
- ओडिशा
- सिक्कीम
यांच्यासाठी Self-Enumeration कालावधी: 1 ते 15 एप्रिल
मे 1 – मे 30
- मध्य प्रदेश
- आंध्र प्रदेश
- अरुणाचल प्रदेश
- चंदीगड
- छत्तीसगड
- हरियाणा
Self-Enumeration कालावधी: 16 ते 30 एप्रिल
प्रचंड प्रमाणावर होणारी प्रक्रिया
सरकारने या संपूर्ण प्रकल्पासाठी ₹11,718.24 कोटींचा निधी मंजूर केला आहे.
ही जनगणना खालील प्रमाणावर होणार आहे:
- 36 राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश
- 7,000 पेक्षा अधिक उपजिल्हे
- 5,128 वैधानिक शहरे
- 4,580 जनगणना शहरे
- 6.4 लाख गावे
अत्याधुनिक डिजिटल सिस्टम
गृह मंत्रालयाने या जनगणनेसाठी एक मोठे डिजिटल नेटवर्क तयार केले आहे.
यामध्ये समाविष्ट आहे:
- मोबाईल डेटा कलेक्शन अॅप
- Self-Enumeration पोर्टल
- रिअल-टाइम मॉनिटरिंग डॅशबोर्ड
- वेब-आधारित नकाशे
यामुळे डेटा संकलन आणि पडताळणी जलद आणि अचूक होणार आहे.
31 लाख कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण
या उपक्रमासाठी मोठ्या प्रमाणावर प्रशिक्षण व्यवस्था केली आहे.
प्रशिक्षण संरचना:
- 100 राष्ट्रीय प्रशिक्षक
- 2,000 मास्टर ट्रेनर्स
- 45,000 फील्ड ट्रेनर्स
- सुमारे 31 लाख गणक आणि पर्यवेक्षक
हे सर्व 80,000 प्रशिक्षण सत्रांमध्ये प्रशिक्षित केले जात आहेत.
2025 मध्ये प्री-टेस्ट पूर्ण
नोव्हेंबर 2025 मध्ये देशभरातील 5,000 जनगणना ब्लॉक्समध्ये प्री-टेस्ट घेण्यात आली होती.
या चाचणीत:
- डिजिटल साधने
- डेटा संकलन पद्धत
- प्रशिक्षण प्रणाली
यांची यशस्वी चाचणी करण्यात आली.
विकास धोरणांसाठी महत्त्वाचा डेटा
सरकारच्या मते, Census 2027 मधून मिळणारा डेटा भविष्यातील अनेक महत्त्वाच्या धोरणांसाठी उपयोगी ठरणार आहे.
याचा उपयोग होईल:
रोजगार व आर्थिक विकास
सामाजिक कल्याण योजना
शहरी नियोजन
शिक्षण आणि आरोग्य धोरण
‘वाचा मराठी’चे व्हॉट्सॲप चॅनेल येथे फॉलो करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा
वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-3 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-2 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा