PNG vs LPG : मध्यपूर्वेत इराण आणि अमेरिका यांच्यात वाढत चाललेल्या तणावामुळे संपूर्ण खाडी प्रदेशात अस्थिरता निर्माण झाली आहे. या तणावाचा परिणाम जागतिक ऊर्जा बाजारावरही दिसू लागला आहे. कच्च्या तेलाच्या पुरवठ्यावर आणि वाहतुकीवर संकट निर्माण होण्याची शक्यता वाढल्याने भारतासारख्या आयात-निर्भर देशांसाठी ऊर्जा सुरक्षिततेचा प्रश्न गंभीर बनला आहे.

याच पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने एक महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. ज्या शहरांमध्ये पाइपलाइनद्वारे गॅस (PNG) पोहोचविण्याची व्यवस्था आहे, त्या भागांमध्ये भविष्यात LPG सिलेंडरऐवजी PNG कनेक्शन घेणे अनिवार्य करण्याचा विचार केला जात आहे.

या निर्णयामागील कारणे, PNG आणि LPG मधील फरक आणि याचा सामान्य नागरिकांवर काय परिणाम होईल, याचा सविस्तर आढावा घेऊ.

PNG आणि LPG म्हणजे नेमके काय?

घरगुती स्वयंपाकासाठी भारतात प्रामुख्याने दोन प्रकारचे इंधन वापरले जाते – PNG (Piped Natural Gas) आणि LPG (Liquefied Petroleum Gas).

दोन्ही गॅसचा वापर स्वयंपाकासाठी केला जात असला तरी त्यांच्या स्त्रोत, पुरवठा पद्धत, सुरक्षा आणि खर्च यामध्ये मोठा फरक आहे.

PNG आणि LPG मधील मुख्य फरक

घटक	PNG (Piped Natural Gas)	LPG (Liquefied Petroleum Gas)
स्त्रोत	नैसर्गिक वायू (मीथेन)	पेट्रोलियममधून तयार (प्रोपेन + ब्यूटेन)
पुरवठा	पाइपलाइनद्वारे थेट घरापर्यंत	सिलेंडरच्या माध्यमातून
उपलब्धता	सतत उपलब्ध	संपल्यानंतर रिफिल आवश्यक
वापरण्याची सोय	जास्त सोयीस्कर	वारंवार सिलेंडर बदलावा लागतो
सुरक्षा	अधिक सुरक्षित	तुलनेने कमी सुरक्षित
गॅस लीकचा परिणाम	हवेत पटकन पसरतो	खाली साचतो, आग धोका जास्त
खर्च	सहसा स्वस्त	तुलनेने महाग

PNG अधिक सुरक्षित का मानला जातो?

PNG मध्ये प्रामुख्याने मीथेन वायू असतो. हा वायू हवेत हलका असल्यामुळे गॅस लीक झाल्यास तो पटकन वरच्या दिशेने उडून हवेत मिसळतो. त्यामुळे आग लागण्याचा धोका कमी असतो.

दुसरीकडे LPG मध्ये प्रोपेन आणि ब्यूटेन असतात. हे वायू हवेत जड असल्याने गळती झाल्यास ते जमिनीच्या पातळीवर साचतात आणि त्यामुळे स्फोट किंवा आग लागण्याचा धोका वाढतो.

यामुळेच अनेक तज्ञ PNG ला अधिक सुरक्षित पर्याय मानतात.

सरकार PNG वापर वाढवण्यावर का भर देत आहे?

भारताला घरगुती वापरासाठी लागणाऱ्या LPG च्या जवळपास 80% गरजा आयातीवर अवलंबून आहेत, आणि त्यातील मोठा हिस्सा खाडी देशांतून येतो.

सध्या मध्यपूर्वेत वाढलेल्या तणावामुळे हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) सारख्या महत्त्वाच्या समुद्री मार्गांवर धोका निर्माण झाला आहे. जर या मार्गावर वाहतूक बाधित झाली तर भारतातील LPG पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

यामुळेच सरकार PNG चा वापर वाढवण्यावर भर देत आहे. यामुळे:

LPG आयातीवरील अवलंबित्व कमी होईल
ऊर्जा पुरवठा अधिक स्थिर राहील
भविष्यातील तेल संकटाचा परिणाम कमी होईल
महागाईवर नियंत्रण ठेवणे सोपे होईल

PNG मुळे नागरिकांना काय फायदे होणार?

PNG चा वापर वाढल्यास सामान्य नागरिकांनाही अनेक फायदे मिळू शकतात.

1️⃣ सतत गॅस उपलब्ध

सिलेंडर संपल्यावर रिफिलची वाट पाहण्याची गरज नाही.

2️⃣ खर्च कमी

PNG साधारणपणे LPG पेक्षा स्वस्त पडतो.

3️⃣ जास्त सुरक्षित

गॅस लीक झाल्यास धोका कमी.

4️⃣ अधिक सोयीस्कर

सिलेंडर उचलणे, बुकिंग करणे किंवा डिलिव्हरीची वाट पाहणे आवश्यक नाही.

PNG बाबतीत भारत पूर्णपणे आत्मनिर्भर आहे का?

PNG वापर वाढवण्याचा निर्णय घेतला असला तरी भारत अद्याप पूर्णपणे आत्मनिर्भर नाही.

सध्या:

भारताच्या PNG गरजांपैकी सुमारे 50% गॅस आयात केला जातो
उर्वरित गॅस देशांतर्गत उत्पादनातून मिळतो

भारत प्रामुख्याने कतार येथून नैसर्गिक वायू आयात करतो. मात्र जागतिक परिस्थिती बदलल्यास भारत रशिया, अमेरिका आणि ऑस्ट्रेलिया येथून आयात वाढवू शकतो.