monsoon 2026 delayed : एकीकडे संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारत भीषण उष्णतेच्या लाटेने होरपळत असताना, देशाची जीवनवाहिनी समजल्या जाणाऱ्या नैऋत्य मोसमी पावसाबाबत (Monsoon) एक अत्यंत चिंताजनक वृत्त समोर आले आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) जाहीर केलेल्या ताज्या अहवालानुसार, मान्सूनचे केरळमधील आगमन पुन्हा एकदा लांबणीवर पडले आहे. हवामान विभागाच्या ‘ग्लोबल फोरकास्ट सिस्टम’ (GFS) या अत्याधुनिक कॉम्प्युटर मॉडेलने वर्तवलेल्या नवीन अंदाजानुसार, दक्षिण भारतामध्ये मान्सूनसाठी आवश्यक असणारे मजबूत ऊर्ध्व-स्तरीय पूर्व कडील वारे (Upper-level easterly winds) आता ५ किंवा ६ जूननंतरच सक्रिय होण्याची शक्यता आहे. यामुळे या वर्षाच्या पावसाळ्याची सुरुवात अत्यंत संथ आणि कमकुवत होईल, असा इशारा तज्ज्ञांनी दिला आहे.
हवामान विभागाचे अंदाज का चुकले? ‘हे’ आहे मुख्य कारण
चालू वर्षात मान्सून सुरुवातीपासूनच हुलकावणी देत असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. हवामान विभागाने सुरुवातीला २६ मे रोजी मान्सून केरळमध्ये दाखल होईल असा अंदाज वर्तवला होता. मात्र, हे वेळापत्रक कोलमडले आणि त्यानंतर २ ते ४ जूनचा नवा काळ निश्चित करण्यात आला. आता हा नवा अंदाजही चुकीचा ठरणार असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.
या विलंबामागे एक मुख्य नैसर्गिक कारण म्हणजे बंगालच्या उपसागरात अलीकडेच निर्माण झालेली चक्रीवादळाची स्थिती. या चक्रीवादळामुळे मान्सूनचे वारे कमकुवत झाले आणि त्यांची गती मंदावली. त्याशिवाय, पश्चिमेकडून येणारे ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्स’ (Western Disturbance – पश्चिमेकडील चक्राकार वारे) जोपर्यंत पूर्णपणे पुढे निघून जात नाही, तोपर्यंत दक्षिण भारतावर मान्सूनला गती देणारे पूर्वेकडील वारे मजबूत होऊ शकत नाहीत. ही हवामानाची स्थिती अनुकूल होण्यासाठी आता आणखी काही दिवसांचा अवधी लागणार आहे.
हेही वाचा – स्क्रीन टाईम ठरतोय आरोग्याचा सर्वात मोठा शत्रू; नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिनचा नवा रिसर्च नक्की वाचा!
मान्सून जाहीर करण्यासाठीच्या ‘३’ कडक अटी
केरळमध्ये हलका पाऊस किंवा मान्सूनपूर्व सरी सुरू झाल्या असल्या, तरी हवामान विभाग अधिकृतपणे मान्सूनचे आगमन झाल्याचे घोषित करत नाही. त्यासाठी ‘आयएमडी’च्या नियमांनुसार खालील तीन अटी एकाच वेळी पूर्ण व्हाव्या लागतात:
१. केरळमधील निश्चित केलेल्या १४ हवामान केंद्रांपैकी किमान ६०% केंद्रांवर सलग दोन दिवस ठराविक प्रमाणात पाऊस पडणे आवश्यक आहे.
२. अरबी समुद्रात पश्चिमेकडील वाऱ्यांचा वेग एका विशिष्ट मर्यादेपेक्षा जास्त असणे गरजेचे आहे.
३. उपग्रहाच्या नोंदीनुसार आकाशात पुरेशा प्रमाणात ढगांचे आच्छादन (Cloud cover) असणे आवश्यक आहे.
सध्या केरळमध्ये पाऊस आणि ढगांची स्थिती समाधानकारक असली, तरी अरबी समुद्रातील मोसमी वाऱ्यांचा वेग अत्यंत कमी पडत आहे. मात्र, १ जूनपासून हे वारे हळूहळू जोर धरू लागतील अशी अपेक्षा तज्ज्ञांना आहे.
‘अल निनो’चा विळखा आणि दुष्काळाचे सावट?
देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या कृषी क्षेत्रासाठी केवळ मान्सूनचे वेळेवर येणे महत्त्वाचे नाही, तर पावसाचे एकूण प्रमाण किती राहणार हा सर्वात मोठा यक्षप्रश्न असतो. हवामान विभागाने या संदर्भात आधीच धोक्याची घंटा वाजवली आहे. प्रशांत महासागरामध्ये निर्माण होत असलेल्या ‘अल निनो’ (El Niño) या हवामान विषयक संकटामुळे यंदा भारतात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.
हवामान विभागाने सुरुवातीला या हंगामात दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) ९२ टक्के पाऊस पडेल, असा अंदाज व्यक्त केला होता. मात्र, परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन गेल्या आठवड्यात हा अंदाज आणखी घटवून ९० टक्क्यांवर आणण्यात आला आहे. हवामान शास्त्राच्या परिभाषेत, जर पाऊस ९० टक्क्यांपेक्षा कमी झाला, तर ती ‘तुटीची’ किंवा दुष्काळसदृश परिस्थिती मानली जाते.
देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि शेतीवर काय परिणाम होणार?
भारतातील तब्बल ५२ टक्के शेती जमीन ही अजूनही पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून आहे. देशातील एकूण अन्नधान्य उत्पादनाचा ४० टक्क्यांहून अधिक वाटा याच मोसमी पावसावर टिकून असतो. मान्सूनच्या या संथ आणि कमकुवत सुरुवातीमुळे खालील गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे:
- पेरण्यांना विलंब: जून महिन्याच्या सुरुवातीला पाऊस न पडल्यास खरीप हंगामातील मुख्य पिकांच्या (उदा. भात, कापूस, सोयाबीन, ऊस) पेरण्या लांबणीवर पडतील, ज्यामुळे उत्पादनात घट होऊ शकते.
- पाणी टंचाई: देशातील प्रमुख जलाशयांची आणि धरणांची पाणीपातळी आधीच खालावली आहे. पाऊस लांबल्यास पिण्याच्या पाण्याचा आणि सिंचनाचा प्रश्न अधिक तीव्र होईल.
- महागाईचा भडका: अन्नधान्याचे उत्पादन घटल्यास बाजारपेठेतील किमती वाढून सर्वसामान्य नागरिकांच्या खिशाला मोठी कात्री लागण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
सध्याची हवामान मॉडेल्स बदलत्या आकडेवारीनुसार बदलू शकतात, परंतु सध्याचे चित्र हेच दर्शवते की, यंदा मान्सूनची सुरुवात अत्यंत संथ होईल आणि त्यानंतर तो हळूहळू गती पकडेल. त्यामुळे शेतकऱ्यांना अत्यंत काळजीपूर्वक आणि हवामानाचा अंदाज घेऊनच पेरणीचे नियोजन करावे लागणार आहे.
‘वाचा मराठी’चे व्हॉट्सॲप चॅनेल येथे फॉलो करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा
वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-3 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-2 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा