India heatwave deaths 2026 : २०२६ चा उन्हाळा सुरू झाला आणि संपूर्ण भारतीय उपखंड जणू एका अथांग भट्टीत रूपांतरित झाला. उत्तर, मध्य आणि पश्चिम भारतासह देशातील अनेक भागांमध्ये पाऱ्याने ४५ अंश सेल्सिअस ओलांडला आहे. दिल्ली-एनसीआर, राजस्थान, उत्तर प्रदेश आणि मध्य प्रदेशमध्ये उन्हाच्या तीव्रतेने नागरिक होरपळून निघत आहेत. मात्र, या वाढत्या तापमानाला आपण दरवर्षीचे ‘नॉर्मल’ हवामान समजून दुर्लक्ष करत असू, तर आपण एका फार मोठ्या धोक्याला आमंत्रण देत आहोत. एका नव्या आणि अत्यंत धक्कादायक संशोधनाने देशाच्या डोळ्यात झणझणीत अंजन घातले आहे. भारतात केवळ एका दिवसाच्या तीव्र उष्णतेमुळे तब्बल ३,४०० अतिरिक्त लोकांचा मृत्यू होऊ शकतो, असा खळबळजनक निष्कर्ष शास्त्रज्ञांनी काढला आहे. जर ही उष्णतेची लाट (Heatwave) सलग पाच दिवस राहिली, तर हा मृत्यूचा आकडा ३०,००० च्या घरात पोहोचू शकतो.
उन्हाळ्याचा हा नवा पॅटर्न देशासाठी धोक्याची घंटा
भारत हा उष्णकटिबंधीय देश असल्याने आपल्याला कडक उन्हाळ्याची सवय आहे, असे नेहमी म्हटले जाते. मात्र, गेल्या काही वर्षांत उन्हाळ्याचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे. २०१४ मध्ये राजस्थानच्या काही भागांत तापमान थेट ५०.५ अंश सेल्सिअसवर पोहोचले होते, तर देशाची राजधानी दिल्लीमध्ये इतिहासातील सर्वात उष्ण रात्रींची नोंद झाली होती. २०२६ मध्येही परिस्थिती वेगळी नाही.
यंदाच्या उन्हाळ्यात सर्वात चिंतेची बाब ठरत आहे ती म्हणजे ‘वॉर्म नाईट्स’ म्हणजेच अत्यंत उष्ण रात्री. पूर्वी दिवसा कितीही ऊन असले तरी सूर्य मावळल्यानंतर रात्रीच्या वेळी वातावरणात काहीसा गारवा यायचा, ज्यामुळे मानवी शरीराला विश्रांती मिळायची. मात्र, आता ती संधीही हिरावली गेली आहे.
शहरांमधील सिमेंटचे जंगल आणि ‘अर्बन हीट आयलंड इफेक्ट’मुळे रात्रीच्या वेळीही इमारती, रस्ते आणि काँक्रीटचे बांधकाम उष्णता बाहेर टाकत राहतात. परिणामी, कोट्यवधी नागरिकांना २४ तास उष्णतेचा सामना करावा लागत आहे, ज्यामुळे शरीराला रिकव्हर होण्यासाठी वेळच मिळत नाही.
लपलेला मानवी बळी: अधिकृत आकडेवारी आणि वास्तव यातील दरी
सरकारी आकडेवारीनुसार, दरवर्षी उष्माघाताने (Heatstroke) होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या अवघी काही शे दाखवली जाते. मग या संशोधनातील हजारो मृत्यूंचे आडे कुठून आले? हाच या संशोधनाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि अंगावर काटा आणणारा भाग आहे.
कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, बर्कले (UC Berkeley) येथील संशोधक पीयूष नारंग आणि अशोक गाडगीळ यांनी भारतातील १० प्रमुख शहरांमधील जुन्या डेटाचा सखोल अभ्यास केला आणि हे मॉडेल संपूर्ण देशातील जिल्ह्यांना लागू केले. त्यांच्या मते, उन्हामुळे होणारे बहुतांश मृत्यू हे ‘उष्माघात’ म्हणून कधी नोंदवलेच जात नाहीत.
अतिउष्णतेमुळे मानवी शरीरातील अंतर्गत अवयवांवर प्रचंड ताण पडतो. आधीच हृदयविकार, श्वसनाचे आजार किंवा किडनीच्या व्याधी असलेल्या रुग्णांचे शरीर हे तापमान सहन करू शकत नाही. त्यामुळे होणारे मृत्यू हे हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) किंवा ब्रेन स्ट्रोक म्हणून नोंदवले जातात. परंतु, या मृत्यूंमागील मुख्य कारणीभूत घटक हा उन्हाचा तीव्र तडाखा असतो. संशोधकांनी स्पष्ट केले आहे की, त्यांनी मांडलेला ३,४०० मृत्यूंचा आकडा हा ‘लोअर-बाउंड एस्टिमेट’ म्हणजेच अत्यंत सावधगिरीने काढलेला किमान आकडा आहे; प्रत्यक्ष जमिनीवरील वास्तव यापेक्षाही भयंकर असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
प्रादेशिक विषमता आणि गरिबांना बसणारा सर्वाधिक फटका
या संशोधनातून एक अत्यंत क्रूर सामाजिक वास्तवही समोर आले आहे. उन्हाचा फटका सर्वांनाच बसत असला, तरी त्याचा बळी मात्र गरीब आणि वंचित वर्गच जास्त ठरतो.
- कष्टकरी वर्ग असुरक्षित: एसी आणि कुलरच्या खोलीत बसणाऱ्या वर्गापेक्षा शेतात राबणारे शेतकरी, बांधकाम मजूर, रस्त्यावरील विक्रेते आणि सुरक्षारक्षक यांना थेट सूर्यप्रकाशात काम करावे लागते.
- भौगोलिक धोका: या अभ्यासानुसार, उत्तर प्रदेशसारख्या दाट लोकसंख्येच्या राज्याला पाच दिवसांच्या हीटवेव्हमध्ये ८,००० हून अधिक अतिरिक्त मृत्यूंचा सामना करावा लागू शकतो.
- शहरी हॉटस्पॉट्स: अहमदाबाद, जयपूर आणि सुरत यांसारख्या शहरांमधील जिल्ह्यांमध्ये एकाच तीव्र दिवशी २५० हून अधिक अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकतात.
कमी जीडीपी (GDP) असलेल्या आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या राज्यांकडे या संकटाचा सामना करण्यासाठी पुरेशी संसाधने नाहीत. त्यामुळे तेथील आरोग्य यंत्रणेवर याचा प्रचंड ताण पडत आहे.
संभाव्य परिणाम आणि भविष्यातील आव्हाने
हवामान बदलाचा हा वेग असाच सुरू राहिल्यास, आगामी काळात भारताला याचे गंभीर आर्थिक आणि सामाजिक परिणाम भोगावे लागतील:
| संभाव्य संकट | थेट परिणाम |
| आरोग्य यंत्रणेवरील ताण | उन्हाळ्याच्या महिन्यांत अचानक रुग्णालयांमध्ये रुग्णांची गर्दी वाढून आपत्कालीन व्यवस्था कोलमडू शकते. |
| उत्पादकतेत घट | बाह्य वातावरणात काम करणाऱ्या मजुरांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम झाल्याने देशाच्या आर्थिक उत्पादकतेला मोठा फटका बसेल. |
| जलसंकट | वाढत्या तापमानामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन वेगाने होऊन पाणीटंचाईचे तीव्र संकट निर्माण होईल. |
आता पुढे काय? तज्ज्ञांचा उपाययोजनांचा सल्ला
हा अहवाल केवळ एक आकडेवारी नसून ती भारतासाठी धोक्याची अंतिम घंटा आहे. तज्ज्ञांच्या मते, आता आपल्याला केवळ ‘उन्हाळा आहे’ म्हणून हात जोडून बसून चालणार नाही, तर याला राष्ट्रीय आरोग्य आणीबाणी (Public Health Emergency) घोषित करून युद्धपातळीवर काम करावे लागेल.
१. स्थानिक पातळीवर अचूक इशारे: केवळ राज्यासाठी नाही, तर अगदी जिल्हा आणि तालुका पातळीवर हवामानाचे अचूक अंदाज आणि उन्हाच्या लाटेचे इशारे देणारी यंत्रणा हवी.
२. आरोग्य सज्जता: प्राथमिक आरोग्य केंद्रांपासून ते जिल्हा रुग्णालयांपर्यंत ‘हीट वेव्ह वॉर्ड्स’ तयार करणे आणि डॉक्टरांना उन्हाशी संबंधित आजारांवर तातडीने उपचार करण्याचे प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे.
३. शहरी नियोजनात बदल: शहरांमध्ये सिमेंटचे काँक्रीटीकरण थांबवून ‘ग्रीन कव्हर’ (वृक्षलागवड) वाढवणे आणि छतांना पांढरा रंग देण्यासारख्या (Cool Roofs) उपक्रमांना सक्तीचे करणे गरजेचे आहे.
निसर्गाकडून मिळणारे हे संकेत स्पष्ट आहेत. पुढची उष्णतेची लाट देशा धडकण्यापूर्वी आपण किती वेगाने पावले उचलतो, यावरच लाखो भारतीयांचे प्राण अवलंबून आहेत.
‘वाचा मराठी’चे व्हॉट्सॲप चॅनेल येथे फॉलो करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा
वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-3 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-2 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा