Screen Time and High BP : आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात स्मार्टफोन, लॅपटॉप आणि टेलिव्हिजन हे आपल्या जीवनाचे अविभाज्य भाग बनले आहेत. सकाळी उठल्यापासून ते रात्री झोपण्यापूर्वीपर्यंत माणसाचा डोळा स्क्रीनला खिळलेला असतो. पण, मनोरंजनाचे आणि कामाचे साधन वाटणारे हे गॅजेट्स आता मानवी शरीरासाठी अत्यंत घातक ठरू लागले आहेत. ‘नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिन’ (National Library of Medicine) मध्ये नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका जागतिक वैद्यकीय संशोधनाने जगभरातील आरोग्य क्षेत्राची झोप उडवली आहे. या अभ्यासानुसार, जे लोक दिवसातून ६ तासांपेक्षा जास्त वेळ स्क्रीनसमोर घालवतात, त्यांच्यामध्ये हाय ब्लड प्रेशर (उच्च रक्तदाब) म्हणजेच हाय बीपीचा धोका लक्षणीयरीत्या वाढतो.
हा केवळ डोळ्यांचा थकवा नाही, तर थेट तुमच्या हृदयाच्या आरोग्याशी खेळ सुरू आहे, असा इशारा या संशोधनातून देण्यात आला आहे.
काय सांगतोय ‘नॅशनल लायब्ररी ऑफ मेडिसिन’चा हा रिसर्च?
या संशोधनात स्क्रीन टाईम आणि हाय ब्लड प्रेशर यांच्यातील अंतर्गत वैद्यकीय संबंधांचा सखोल अभ्यास करण्यात आला. संशोधकांच्या मते, जे लोक दररोज ६ तास किंवा त्याहून अधिक काळ मोबाईल, टीव्ही किंवा लॅपटॉपच्या स्क्रीनकडे एकटक पाहत राहतात, त्यांच्या शरीरातील रक्तवाहिन्यांवर विपरीत परिणाम होतो.
या अभ्यासात आणखी एक धक्कादायक निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे, ते म्हणजे लॅपटॉप किंवा मोबाईलपेक्षा टीव्ही पाहण्याचा स्क्रीन टाईम हाय बीपी वाढवण्यास अधिक कारणीभूत ठरत आहे. याचे मुख्य कारण म्हणजे टीव्ही पाहताना व्यक्ती अत्यंत निष्क्रिय अवस्थेत, सोफ्यावर किंवा बेडवर दीर्घकाळ पडून राहते. जरी हा एक निरीक्षणात्मक (Observational) अभ्यास असला आणि स्क्रीन टाईम थेट बीपी वाढवतो हे वैज्ञानिकदृष्ट्या १०० टक्के सिद्ध झाले नसले तरी, शास्त्रज्ञांनी या दोघांमधील परस्परसंबंध अत्यंत चिंताजनक असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
शरीराची मंदावणारी हालचाल आणि विस्कळीत मेटाबॉलिज्म
सतत स्क्रीनसमोर बसून राहिल्याने शारीरिक हालचाली पूर्णपणे मंदावतात. मानवी शरीर हे चालण्यासाठी आणि हालचाली करण्यासाठी बनले आहे, पण जेव्हा आपण तासनतास एकाच जागी खिळून राहतो, तेव्हा शरीराची चयापचय क्रिया (Metabolism) मंदावते.
कमी शारीरिक हालचालींमुळे शरीरातील रक्ताभिसरण प्रक्रिया (Blood Circulation) बाधित होते. यामुळे हृदयाला रक्त पंप करण्यासाठी अधिक कष्ट करावे लागतात, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांवर दबाव वाढतो आणि पर्यायाने हाय ब्लड प्रेशरची समस्या उद्भवते. याशिवाय, सततच्या बैठी कामामुळे लठ्ठपणा वाढतो, जो हाय बीपी आणि हृदयविकाराचा सर्वात मोठा निमंत्रक मानला जातो.
रात्रीचा स्क्रीन टाईम आणि ‘स्लीप सायकल’चा खेळखंडोबा
आजकाल अनेकांना रात्री अंधारात मोबाईल वापरण्याची सवय असते. स्क्रीनमधून निघणारा निळा प्रकाश (Blue Light) शरीरातील ‘मेलाटोनिन’ नावाच्या संप्रेरकाची (Hormone) निर्मिती रोखतो. मेलाटोनिन हे शरीराला झोपेची वेळ झाल्याचा संदेश देणारे संप्रेरक आहे.
रात्री उशिरापर्यंत स्क्रीन पाहिल्याने झोप पूर्ण होत नाही आणि झोपेची गुणवत्ता (Sleep Quality) खालावते. वैद्यकीय शास्त्रानुसार, अपुऱ्या झोपेमुळे शरीरातील ‘स्ट्रेस हार्मोन्स’ म्हणजेच कॉर्टिसॉलची पातळी वाढते. हे वाढलेले स्ट्रेस हार्मोन थेट रक्तदाब वाढवण्याचे काम करतात. दीर्घकाळ अशी स्थिती राहिल्यास व्यक्ती क्रॉनिक हायपरटेंशन (Chronic Hypertension) चा रुग्ण बनू शकते.
अति स्क्रीन टाईमचे शरीरावर होणारे इतर गंभीर परिणाम
उच्च रक्तदाबाव्यतिरिक्त, अति स्क्रीन टाईम मानवी शरीराला इतर अनेक मार्गांनी पोखरीत असतो:
- मानसिक तणाव आणि चिडचिड: सोशल मीडियावरील अति माहितीचा भडीमार आणि स्क्रीनवरील कृत्रिम प्रकाश यामुळे मेंदू सतत उत्तेजित राहतो, ज्यामुळे मानसिक थकवा आणि नैराश्य वाढते.
- डोळ्यांचे आजार: ‘कॉम्प्युटर व्हिजन सिंड्रोम’मुळे डोळे कोरडे पडणे, खाज सुटणे आणि दृष्टी कमजोर होणे अशा समस्या उद्भवतात.
- बॅड पोश्चर आणि तीव्र वेदना: तासनतास चुकीच्या पद्धतीने बसून मोबाईल किंवा लॅपटॉप वापरल्याने मान, पाठ आणि कंबरदुखीचे प्रमाण तरुणांमध्ये वेगाने वाढत आहे.
हाय बीपीचा धोका टाळण्यासाठी काय करावे? तज्ज्ञांचा सल्ला
या डिजिटल विळख्यातून स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला वाचवण्यासाठी तज्ज्ञांनी काही अत्यंत महत्त्वाचे आणि व्यावहारिक उपाय सुचवले आहेत:
- २०-२०-२० चा नियम वापरा: काम करताना दर २० मिनिटांनी, २० सेकंदांसाठी, २० फूट अंतरावरील वस्तूवर लक्ष केंद्रित करा. यामुळे डोळ्यांवरचा ताण कमी होईल.
- स्क्रीन टाईमची मर्यादा निश्चित करा: मनोरंजन आणि सोशल मीडियासाठी दिवसातून कमाल १ ते २ तासांपेक्षा जास्त वेळ देऊ नका. ६ तासांची मर्यादा ओलांडणार नाही याची काळजी घ्या.
- शारीरिक हालचाली वाढवा: रोज किमान ३० ते ४५ मिनिटे वेगाने चालणे, धावणे किंवा व्यायाम करणे अनिवार्य करा.
- डिजिटल डिटॉक्स आणि शांत झोप: रात्री झोपण्यापूर्वी किमान एक तास आधी सर्व डिजिटल गॅजेट्स स्वतःपासून दूर ठेवा. बेडरूममध्ये टीव्ही किंवा मोबाईलचा वापर टाळा.
- नियमित तपासणी: वयाची पन्नाशी ओलांडली असो वा नसो, आजच्या जीवनशैलीत प्रत्येकाने ठराविक अंतराने आपला रक्तदाब (Blood Pressure) तपासून घेतला पाहिजे.
भविष्यकालीन परिणाम: आताच सावध होण्याची गरज
हा नवीन रिसर्च म्हणजे केवळ एक आकडेवारी नसून, मानवी आरोग्याला लागलेली वाळवी दर्शवणारा आरसा आहे. जर आजच आपण आपल्या स्क्रीन टाईमवर नियंत्रण मिळवले नाही, तर येणाऱ्या काळात हाय ब्लड प्रेशर, हृदयविकाराचा झटका (Heart Attack) आणि ब्रेन स्ट्रोक (Brain Stroke) सारख्या गंभीर आजारांचे प्रमाण तरुण पिढीत महामारीसारखे पसरू शकते. तंत्रज्ञानाचा वापर प्रगतीसाठी करा, स्वतःच्या आरोग्याचा बळी देण्यासाठी नाही.
‘वाचा मराठी’चे व्हॉट्सॲप चॅनेल येथे फॉलो करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा
वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-3 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-2 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा