FSSAI newspaper food ban : भारतीय खाद्य संस्कृतीमध्ये ‘स्ट्रीट फूड’ला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. रस्त्या कडेला मिळणारा गरमागरम वडापाव, भजी, पोहे किंवा समोसे पाहून कोणाच्याही तोंडाला पाणी सुटल्याशिवाय राहत नाही. मात्र, चवीच्या नावाखाली आपण रोज आपल्या शरीरात किती भयानक विष घेत आहोत, याची धक्कादायक माहिती आता समोर आली आहे. भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) संपूर्ण देशातील खाद्यपदार्थ विक्रेत्यांना, हॉटेल चालकांना आणि रस्त्यावरील गाड्यांना अन्न गुंडाळण्यासाठी किंवा ते ग्राहकांना देण्यासाठी वर्तमानपत्रांचा (Newspaper) वापर त्वरित थांबवण्याचे कडक निर्देश दिले आहेत. या नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कायदेशीर कारवाई करण्याचा इशाराही देण्यात आला आहे.
गेल्या अनेक दशकांपासून भारतात वर्तमानपत्राचा वापर खाद्यपदार्थ पॅक करण्यासाठी किंवा तेल शोषून घेण्यासाठी सर्रास केला जात आहे. अगदी छोट्या टपऱ्यांपासून ते मोठ्या हॉटेल्सपर्यंत ही पद्धत रूढ झाली आहे. परंतु, हाच कागद आता मानवी आरोग्यासाठी अत्यंत घातक ठरत असल्याचा निष्कर्ष वैज्ञानिक संशोधनातून समोर आला आहे. FSSAI च्या या निर्णयामुळे आता देशभरातील अन्न पुरवठा साखळीत मोठे बदल होणार असून, नागरिकांच्या आरोग्याला सर्वोच्च प्राधान्य देण्याचा प्रयत्न केंद्र सरकार करत आहे.
वर्तमानपत्राची शाई: आरोग्याला ग्रासणारा छुपा शत्रू
FSSAI ने जारी केलेल्या निवेदनात स्पष्ट करण्यात आले आहे की, वर्तमानपत्राच्या छपाईसाठी वापरली जाणारी शाई ही मानवी शरीरासाठी अत्यंत विषारी असते. जेव्हा गरम किंवा तेलकट खाद्यपदार्थ वर्तमानपत्रावर ठेवले जातात, तेव्हा त्या उष्णतेमुळे आणि तेलामुळे छपाईची शाई वितळते आणि ती थेट अन्नामध्ये मिसळते. या शाईमध्ये अनेक प्रकारची घातक रसायने, रंगद्रव्ये (Pigments), प्रिजर्व्हेटिव्ह आणि आरोग्यास हानिकारक असणारे सॉल्व्हेंट्स असतात.
वैज्ञानिक विश्लेषणांनुसार, या शाईमध्ये शिसे (Lead) आणि कॅडमियम (Cadmium) सारख्या जड धातूंचे (Heavy Metals) प्रमाण जास्त असते. जेव्हा हे धातू अन्नाच्या माध्यमातून आपल्या शरीरात प्रवेश करतात, तेव्हा ते थेट आपल्या पचनसंस्थेवर, यकृतावर (Liver) आणि मूत्रपिंडावर (Kidney) आघात करतात. ही रसायने शरीरात साचून राहतात आणि दीर्घकाळात त्यांचे रूपांतर गंभीर आजारांमध्ये होते.
थेट कॅन्सरचा धोका: तज्ज्ञांचा धक्कादायक खुलासा
अन्न सुरक्षा तज्ज्ञ आणि वैद्यकीय संशोधकांच्या मते, वर्तमानपत्राच्या शाईत असणारे हायड्रोकार्बन्स हे कार्सिनोजेनिक (Carcinogenic) म्हणजेच कर्करोगाला कारणीभूत ठरणारे असतात. नियमितपणे अशा शाईच्या संपर्कात आलेले अन्न खाल्ल्याने पोट, फुफ्फुस आणि आतड्यांचा कॅन्सर होण्याचा धोका अनेक पटींनी वाढतो.
“वृत्तपत्राचा कागद हा वाचण्यासाठी तयार केलेला असतो, तो अन्न पॅक करण्यासाठी नसतो. जुन्या झालेल्या वृत्तपत्रांवर अनेक प्रकारचे बॅक्टेरिया, बुरशी (Fungus) आणि सूक्ष्मजीव असतात. जेव्हा हॉटेल व्यावसायिक रद्दीमधील कागद वापरतात, तेव्हा आरोग्याचा धोका दुप्पट होतो. मुलांच्या आणि वृद्धांच्या रोगप्रतिकारक शक्तीवर याचा अत्यंत वाईट परिणाम होतो.” – FSSAI आरोग्य सल्लागार समिती
FSSAI चे नवे नियम आणि मुख्य मार्गदर्शक तत्त्वे
देशातील जनतेचे आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी FSSAI चे मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) यांनी सर्व राज्यांच्या अन्न सुरक्षा आयुक्तांना तातडीने पावले उचलण्याचे आदेश दिले आहेत. याअंतर्गत खालील प्रमुख नियमांची अंमलबजावणी केली जाणार आहे:
- संपूर्ण बंदी: कोणत्याही प्रकारच्या अन्नपदार्थांची विक्री, साठवणूक आणि वितरण करण्यासाठी वर्तमानपत्राचा किंवा रद्दी कागदाचा वापर करण्यास पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली आहे.
- हॉटेल आणि गाड्यांचे ऑडिट: स्थानिक अन्न सुरक्षा अधिकारी अचानक भेटी देऊन (Surprise Raids) हॉटेल्स, स्वीट मार्ट्स आणि स्ट्रीट फूड स्टॉल्सची तपासणी करणार आहेत.
- पर्यायी साधनांचा वापर: खाद्य विक्रेत्यांनी अन्न पॅक करण्यासाठी फूड-ग्रेड प्लास्टिक, ॲल्युमिनियम फॉईल, केळीची पाने किंवा अन्न सुरक्षेच्या मानकांमध्ये बसणाऱ्या कागदाचाच वापर करणे बंधनकारक आहे.
- दंडात्मक कारवाई: नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या दुकानदारांचे परवाने (Licenses) रद्द केले जाऊ शकतात, तसेच त्यांना मोठा आर्थिक दंड किंवा कारावासाची शिक्षा सुनावली जाऊ शकते.
सार्वजनिक प्रभाव आणि भविष्यातील आव्हाने
या निर्णयाचा थेट परिणाम भारतातील कोट्यवधी लहान खाद्य विक्रेत्यांवर आणि ग्राहकांवर होणार आहे. भारतात रद्दी वृत्तपत्रे अत्यंत स्वस्त दरात उपलब्ध होत असल्याने, छोटे व्यावसायिक खर्च वाचवण्यासाठी याचा वापर करतात. आता नवीन नियमांमुळे पॅकेजिंगचा खर्च वाढण्याची शक्यता असून, पर्यायी आणि स्वस्त ‘फूड ग्रेड’ साहित्य बाजारात उपलब्ध करून देणे हे प्रशासनासमोर मोठे आव्हान असणार आहे.
दुसरीकडे, ग्राहकांमध्ये याविषयी जनजागृती निर्माण होणे अत्यंत गरजेचे आहे. अनेकदा ग्राहक स्वतःहून दुकानदारांकडे वर्तमानपत्राची मागणी करतात किंवा त्यावर अन्न मागतात. ही मानसिकता बदलणे गरजेचे आहे. जर एखाद्या ठिकाणी वर्तमानपत्राचा वापर होत असेल, तर नागरिकांनी स्वतःहून तिथे अन्न खाणे टाळले पाहिजे आणि प्रशासनाकडे तक्रार केली पाहिजे, असे आवाहन FSSAI ने केले आहे.
पुढील पाऊल
FSSAI ने घेतलेला हा निर्णय वरकरणी सामान्य वाटत असला, तरी तो भारतातील सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेला बळकट करणारा एक ऐतिहासिक निर्णय आहे. ‘स्वच्छ भारत’ मोहिमेप्रमाणेच आता ‘सुरक्षित अन्न’ ही संकल्पना घराघरांमध्ये पोहोचवणे गरजेचे आहे. प्रत्येक नागरिकाला शुद्ध आणि विषमुक्त अन्न मिळण्याचा अधिकार आहे, आणि या अधिकाराचे रक्षण करण्यासाठी केवळ कायदे करून चालणार नाही, तर समाजातील प्रत्येक घटकाने स्वतःहून जागरूक राहणे काळाची गरज आहे.
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा