Indian Railways Linen Theft Loss : सार्वजनिक आणि खाजगी मालमत्तेमधील फरक विसरण्याच्या प्रवाशांच्या वाढत्या वृत्तीमुळे भारतीय रेल्वेला सध्या एका मोठ्या आर्थिक आणि नैतिक संकटाचा सामना करावा लागत आहे. रेल्वेच्या वातानुकूलित (एसी) डब्यांमध्ये प्रवाशांना दिल्या जाणाऱ्या बेडरोलच्या साहित्याची मोठ्या प्रमाणावर चोरी होत असल्याचे एका चौकशीतून उघड झाले आहे. ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ने माहिती अधिकारांतर्गत (RTI) मिळवलेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, प्रत्येक एक हजार प्रवाशांमागे सरासरी एक प्रवासी रेल्वेचे साहित्य स्वतःच्या बॅगेत भरून घरी घेऊन जात आहे.
१.२७ कोटी साहित्याची चोरी
भारतीय रेल्वेच्या जाळ्यावर दररोज रात्री सुमारे ८ लाख प्रवासी वातानुकूलित डब्यांमधून प्रवास करतात. या प्रवाशांना तिकिटाच्या दरामध्येच दोन चादरी, एक ब्लँकेट, एक उशी, उशीचे कव्हर आणि एक लहान टॉवेल (फेस टॉवेल) दिला जातो. देशातील ६९ रेल्वे विभागांपैकी ५४ विभागांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, जानेवारी २०२२ ते मे २०२६ या काळात तब्बल १.२७ कोटी बेडरोलचे साहित्य चोरीला गेले आहे. आश्चर्याची बाब म्हणजे, २०२२ ते २०२५ या तीन वर्षांत अशा चोरीच्या घटनांमध्ये ५६ टक्क्यांची मोठी वाढ नोंदवली गेली आहे.
कंत्राटदारांचे नुकसान आणि कर्मचाऱ्यांचे शोषण
या चोरीमुळे रेल्वेचे बेडरोल व्यवस्थापन पाहणाऱ्या कंत्राटदारांचे अंदाजे १०४.५१ कोटी रुपयांचे नुकसान झाले आहे. मात्र, या आर्थिक नुकसानीचा सर्वात मोठा फटका तळागाळातील कर्मचाऱ्यांना बसत आहे. डब्यांमध्ये तैनात असलेल्या कोच अटेंडंट्सनी दिलेल्या माहितीनुसार, साहित्य गहाळ झाल्यास किंवा चोरीला गेल्यास त्या रकमेची वसुली थेट त्यांच्या अल्प वेतनातून केली जाते. प्रवाशांच्या एका बेजबाबदार सवयीमुळे गरीब कामगारांना आर्थिक भुर्दंड सहन करावा लागत आहे.
चोरीच्या साहित्यात ‘टॉवेल्स’ आघाडीवर
चोरी झालेल्या एकूण वस्तूंचे वर्गीकरण केले असता, आकाराने लहान आणि बॅगेत सहज ठेवता येणारे ‘फेस टॉवेल्स’ चोरण्यात प्रवाशांचा हात सर्वात पुढे आहे. गेल्या चार वर्षांत ४६.५४ लाख टॉवेल्स प्रवाशांनी लंपास केले आहेत. त्याखालोखाल ४१.१३ लाख चादरी, २३.५९ लाख उशीचे कव्हर्स, १२.९५ लाख ब्लँकेट्स आणि २.७६ लाख उशांची चोरी झाली आहे.
प्रादेशिक विश्लेषण आणि रेल्वे मंत्रालयाची भूमिका
रेल्वेच्या आकडेवारीनुसार, देशातील एकूण चोरीच्या घटनांपैकी ६७ टक्के घटना केवळ ७ झोनमधील १० प्रमुख विभागांमध्ये घडतात. यामध्ये बिकानेर, जोधपूर, जयपूर, रांची, दिल्ली, मुंबई, अहमदाबाद, सोनपूर, दानापुर आणि बिलासपुर या विभागांचा समावेश आहे. मात्र, दिल्ली विभागाने विशेष मोहीम राबवून या चोरीच्या प्रमाणात ७९ टक्क्यांची घट करण्यात यश मिळवले आहे. दुसरीकडे, दक्षिण भारतातील तिरुचिरापल्ली आणि पलक्कड या विभागांमध्ये अशा चोरीची एकही घटना नोंदवली गेलेली नाही, जी देशातील इतर विभागांसाठी आदर्श ठरू शकते.
रेल्वे मंत्रालयाच्या प्रवक्त्यांनी या परिस्थितीवर तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. ही बाब अत्यंत गंभीर असून लिनन साहित्याची चोरी रोखण्यासाठी आणि दोषींवर कडक कारवाई करण्यासाठी सुरक्षा यंत्रणांना सूचना देण्यात आल्याचे त्यांनी सांगितले. या चोरीमध्ये रेल्वे कर्मचाऱ्यांचा कोणताही सहभाग असल्याचे पुरावे मिळालेले नाहीत. चोरी झालेल्या साहित्यामुळे रेल्वेला अतिरिक्त साहित्याची खरेदी करावी लागते, ज्याचा अंतिम बोजा अप्रत्यक्षपणे करदात्यांवर आणि सामान्य जनतेवरच पडतो, असेही प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा