Air Asia Compensation Kerala Farmer : सामान्यांचे हक्क आणि कॉर्पोरेट जगताची अरेरावी यांच्यातील लढाईत अनेकदा सर्वसामान्यांना माघार घ्यावी लागते, असा एक सार्वत्रिक समज आहे. मात्र, जेव्हा हा लढा एका जिद्दी, प्रयोगशील आणि आपल्या मातीशी प्रामाणिक असणाऱ्या शेतकऱ्याचा असतो, तेव्हा बलाढ्य आंतरराष्ट्रीय कंपन्यांनाही गुडघे टेकावे लागतात. केरळमधील पलक्कड जिल्ह्यातील एका कृषी संशोधक शेतकऱ्याने ग्राहक न्यायालयाच्या माध्यमातून प्रस्थापित विमान वाहतूक क्षेत्रातील नामांकित कंपनी ‘एअर आशिया’ला (Air Asia) असाच एक ऐतिहासिक दणका दिला आहे. विमानाला झालेल्या विलंबामुळे एका अत्यंत दुर्मिळ आणि हायब्रिड फणसाचे रोपटे खराब झाल्याप्रकरणी, ग्राहक न्यायालयाने विमान कंपनीला सेवांमधील त्रुटींबद्दल दोषी धरत तब्बल ९०,७५० रुपयांची भरपाई देण्याचे आदेश दिले आहेत. हा निकाल केवळ एका रोपट्याची किंमत ठरवणारा नसून, ग्राहकांच्या हक्कांचे रक्षण करणारा एक मैलाचा दगड ठरला आहे.
एका दुर्मिळ रोपट्यासाठी इंडोनेशियाची वारी: कृषी संशोधनाचा खडतर प्रवास
हा संपूर्ण प्रवास केवळ एका झाडाची खरेदी करण्याचा नव्हता, तर तो कृषी क्षेत्रातील एका नव्या प्रयोगाचा ध्यास होता. केरळच्या पलक्कड जिल्ह्यातील हे शेतकरी केवळ पारंपरिक शेतीवर अवलंबून नसून, ते संकरित (Hybrid) जातीच्या वनस्पतींवर सातत्याने संशोधन करत असतात. आपल्या शेतात फणसाच्या एका अत्यंत दुर्मिळ आणि उच्च दर्जाच्या संकरित जातीची लागवड करण्याचा त्यांचा मानस होता. यासाठी त्यांनी जगभरात शोध घेतला आणि अखेर इंडोनेशियामध्ये या विशिष्ट प्रजातीचे रोप उपलब्ध असल्याचे त्यांना समजले.
ऑगस्ट २०२५ मध्ये या शेतकऱ्याने या एकाच ध्येयाने प्रेरित होऊन आंतरराष्ट्रीय प्रवासाचे नियोजन केले. कोच्ची आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून त्यांनी प्रथम मलेशियाची राजधानी कुआलालंपूर गाठली. त्यानंतर तेथून पुढे इंडोनेशियामधील नियोजित स्थळी पोहोचून त्यांनी ते मौल्यवान हायब्रिड फणसाचे रोपटे अत्यंत काळजीपूर्वक खरेदी केले. एका कृषी संशोधकासाठी ते रोप म्हणजे केवळ वनस्पती नसून, त्यांच्या वर्षानुवर्षांच्या स्वप्नांचे आणि कष्टांचे ते मूर्त रूप होते.
कुआलालंपूर विमानतळावरील ‘तो’ खोटारडेपणा आणि प्रवासाचा विचका
इंडोनेशियातील मेदाम-कुआलामू विमानतळावरून कुआलालंपूरसाठी त्यांनी ‘एअर आशिया’ या विमान कंपनीचे तिकीट बुक केले होते. नियमानुसार, कुआलालंपूर येथून त्यांना कोच्चीसाठी दुसरी कनेक्टिंग फ्लाइट पकडायची होती. या दोन्ही विमानांच्या वेळेत जवळपास ३ तासांचे सुरक्षित अंतर होते. मात्र, एअर आशियाचे पहिलेच विमान मेदाम-कुआलामू विमानतळावरून अत्यंत उशिराने उडाले. परिणामी, कुआलालंपूर येथे पोहोचण्यास कमालीचा उशीर झाला आणि शेतकऱ्याची कोच्चीला जाणारी महत्त्वाची फ्लाइट चुकली.
या संकटसमयी शेतकऱ्याने कुआलालंपूर विमानतळावरील एअर आशियाच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधला. आपल्याकडे असलेले रोपटे अत्यंत नाजूक असून, ते जास्त काळ जगू शकणार नाही, हे त्यांनी अधिकाऱ्यांच्या निदर्शनास आणून दिले. दुसऱ्या कोणत्याही पर्यायी विमानाची व्यवस्था करण्यासाठी ते अतिरिक्त शुल्क देण्यासही तयार होते. मात्र, येथील विमान कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी अत्यंत बेजबाबदार आणि संवेदनशीलतेचा अभाव असलेले वर्तन केले. “कोच्चीसाठी पुढील तीन दिवस कोणतीही फ्लाइट उपलब्ध नाही,” असे खोटे आश्वासन देऊन अधिकाऱ्यांनी आपली जबाबदारी झटकून टाकली.
परंतु, दुसऱ्याच दिवशी कुआलालंपूरवरून कोच्चीसाठी एअर आशियाचेच दुसरे विमान उपलब्ध असल्याचे शेतकऱ्याच्या निदर्शनास आले. विमान कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी केवळ आपली चूक लपवण्यासाठी आणि प्रवाशाला ताटकळत ठेवण्यासाठी खोटे सांगितले होते, हे यामुळे स्पष्ट झाले.
स्वप्नांचा कोमेजलेला अंकुर आणि मानसिक यातना
शेतकरी जेव्हा दुसऱ्या विमानाने कोच्ची आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर पोहोचला, तेव्हापर्यंत खूप उशीर झाला होता. कित्येक तास अन्न, पाणी आणि योग्य हवामानाअभावी ते अतिसंवेदनशील हायब्रिड फणसाचे रोपटे पूर्णपणे सुकले होते, ते मृत पावले होते. एका संशोधकाचा आंतरराष्ट्रीय प्रवास, त्यासाठी लागलेला प्रचंड पैसा, शारीरिक श्रम आणि मुख्य म्हणजे त्या संशोधनामागील उद्देश एका फटक्यात मातीमोल झाला होता.
या प्रकारामुळे शेतकऱ्याला केवळ आर्थिक नुकसान सोसावे लागले नाही, तर त्यांना प्रचंड मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागले. या अन्यायाविरुद्ध शांत न बसता, त्यांनी विमान कंपनीला धडा शिकवण्याचा निर्णय घेतला आणि पलक्कड येथील जिल्हा ग्राहक वाद निवारण आयोगाकडे (District Consumer Disputes Redressal Commission) रीतसर दाद मागितलेली.
कॉर्पोरेट अरेरावी विरुद्ध कायदेशीर चाबूक: ग्राहक मंचाची एकतर्फी कारवाई
पलक्कड ग्राहक न्यायालयाने शेतकऱ्याची तक्रार अत्यंत गांभीर्याने घेतली आणि या प्रकरणाची दखल घेत एअर आशिया कंपनीला आपले स्पष्टीकरण सादर करण्यासाठी अधिकृत नोटीस बजावली. मात्र, कॉर्पोरेट जगतातील नेहमीच्या उद्दामपणाचे प्रदर्शन करत विमान कंपनीचा कोणताही प्रतिनिधी न्यायालयात हजर झाला नाही, ना त्यांनी या नोटिसीला कोणतेही लेखी उत्तर दिले.
विमान कंपनीच्या या उदासीन आणि पळपुट्या भूमिकेनंतर ग्राहक मंचाने या प्रकरणाची एकतर्फी (Ex-parte) सुनावणी घेण्याचा निर्णय घेतला. शेतकऱ्याने आपल्या दाव्याच्या समर्थनार्थ विमानाची तिकिटे, हॉटेल बुकिंगचे बिल, इंडोनेशियामधील खरेदीची कागदपत्रे आणि प्रवासाच्या विलंबाचे सर्व पुरावे न्यायालयासमोर सादर केले. या सर्व पुराव्यांची अत्यंत बारकाईने तपासणी केल्यानंतर, ग्राहक न्यायालयाने स्पष्ट केले की, विमान कंपनीच्या सेवेमध्ये ढोबळ आणि अक्षम्य त्रुटी (Deficiency in Service) होत्या.
ऐतिहासिक निकाल: काय मिळाली भरपाई?
ग्राहक मंचाने शेतकऱ्याची बाजू पूर्णपणे ग्राह्य धरत एअर आशिया कंपनीला एकूण ९०,७५० रुपये भरपाई देण्याचे आदेश दिले आहेत. या दंडाची वर्गवारी न्यायालयाने खालीलप्रमाणे निश्चित केली आहे:
| नुकसान भरपाईचा तपशील | रक्कमेचे स्वरूप (रुपये) |
| विमानाच्या तिकिटाचे भाडे परत | ३०,७५० रुपये |
| प्रवास आणि हॉटेलमधील वास्तव्याचा खर्च | २५,००० रुपये |
| निकृष्ट सेवेमुळे झालेल्या मानसिक त्रासाची भरपाई | २५,००० रुपये |
| न्यायालयीन लढाईचा आणि कायदेशीर प्रक्रियेचा खर्च | १०,००० रुपये |
| एकूण देय रक्कम | ९०,७५० रुपये |
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा