Chhatrapati Shivaji Maharaj Statue in Israel History : जागतिक राजकारणाच्या पटावर आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीच्या इतिहासात काही घटना अशा घडतात, ज्या केवळ दोन देशांमधील संबंध दृढ करत नाहीत, तर शतकानुशतके दडलेल्या इतिहासाच्या सुवर्णपानांना पुन्हा एकदा प्रकाशात आणतात. असाच एक अभूतपूर्व आणि ऐतिहासिक निर्णय पश्चिम आशियातील अत्यंत शक्तिशाली देश असलेल्या इस्रायलने घेतला आहे. महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत आणि हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा एक भव्य पुतळा इस्रायलमध्ये उभारला जाणार आहे. मुंबईतील इस्रायलचे वाणिज्य दूत (Consul General) यानिव रेवाच यांनी ६ जून म्हणजेच शिवराज्याभिषेक दिनाचे औचित्य साधून या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची घोषणा केली आहे.
हा निर्णय केवळ एका महान भारतीय राजाला दिलेली आदरांजली नाही, तर त्यामागे भारत, महाराष्ट्र आणि ज्यू संस्कृती यांच्यातील शेकडो वर्षांपूर्वीचे ऋणानुबंध दडलेले आहेत. या ऐतिहासिक उपक्रमाला महाराष्ट्र शासनानेही तातडीने मान्यता दिली असून, राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या प्रकल्पासाठी आवश्यक असणारे ऐतिहासिक संदर्भ, कलात्मक मार्गदर्शन आणि रचनेचे सहकार्य करण्याचे आश्वासन दिले आहे. या घोषणेनंतर आता जगभरातील शिवभक्तांमध्ये आनंदाचे वातावरण असून, एका भारतीय राजाचे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर इतके मोठे स्मारक होण्यामागची नेमकी कारणे काय, याचा वेध घेणे गरजेचे आहे.
कोकण किनारपट्टी, जहाजाचा अपघात आणि ‘बेने इस्रायल’चा उदय
इस्रायलने छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पुतळा आपल्या देशात उभारण्याचा घेतलेला निर्णय अचानक घेतलेला नाही. या कल्पनेची पाळेमुळे थेट महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीशी आणि ‘बेने इस्रायल’ (Bene Israel) समुदायाच्या आगमनाशी जोडलेली आहेत. इतिहासकारांच्या मते, शेकडो वर्षांपूर्वी ज्यू बांधवांचे एक जहाज अरबी समुद्रातून प्रवास करत असताना महाराष्ट्रातील कोकण किनारपट्टीजवळ, विशेषतः नवगाव (अलिबाग नजीक) येथे एका भीषण अपघाताचा बळी ठरले. या जहाजावरील काही ज्यू नागरिक जीव वाचवून कोकणात आले आणि त्यांनी याच मातीला आपले घर मानले.
महाराष्ट्राच्या संस्कृतीने या परदेशी पाहुण्यांना इतके आपलेसे केले की, काही पिढ्यांमध्येच हे ज्यू बांधव स्थानिक मराठी संस्कृतीत पूर्णपणे एकरूप झाले. त्यांनी मराठी भाषा आत्मसात केली, मराठी चालीरिती स्वीकारल्या आणि त्यांचे आडनावही स्थानिक गावांवरून (उदा. केळकर, पेनकर, अष्टमकर) पडले. असे असूनही त्यांनी आपली मूळ ज्यू धार्मिक ओळख अतिशय अभिमानाने जिवंत ठेवली. आज या समुदायाला ‘बेने इस्रायल’ म्हणून ओळखले जाते, ज्यांचे वंशज आज इस्रायलच्या आधुनिक जडणघडणीत आणि अर्थव्यवस्थेत अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.
छत्रपती शिवरायांच्या सैन्यात ज्यू सैनिकांचे शौर्य
या इतिहासाला खरा सुवर्णस्पर्श मिळाला तो सतराव्या शतकात, जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हिंदवी स्वराज्याची स्थापना केली. ज्यू इतिहासकार आणि स्थानिक कागदपत्रांनुसार, महाराष्ट्रात पिढ्यानपिढ्या राहणाऱ्या या बेने इस्रायल समुदायातील तरुणांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी आणि नौदलाच्या मोहिमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला होता. शिवरायांच्या ‘सर्वधर्मसमभाव’ आणि गुणवत्तेला प्राधान्य देण्याच्या धोरणामुळे ज्यू सैनिकांना मराठा सैन्यात महत्त्वाची पदे मिळाली होती.
छत्रपती शिवरायांनी उभारलेल्या बलाढ्य आरमाराचे आणि पश्चिम किनारपट्टीच्या रक्षणाचे महत्त्व ज्यू बांधवांना चांगले ठाऊक होते, कारण ते स्वतः सागरी व्यापारात निपुण होते. मुघल आणि आदिलशाहीसारख्या बलाढ्य परकीय सत्तांविरुद्धच्या लढ्यात या मराठी ज्यू सैनिकांनी आपल्या रक्ताचे पाणी केले होते. हाच तो ऐतिहासिक धागा आहे, ज्यामुळे आज आधुनिक इस्रायलला महाराष्ट्राबद्दल आणि विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराजांबद्दल प्रचंड आदर आहे.
‘जुडास मॅकाबीस’ आणि शिवराय: इस्रायली इतिहासकारांचे विश्लेषण
इस्रायलच्या राजकीय आणि शैक्षणिक वर्तुळात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाची तुलना ज्यू इतिहासातील सर्वात महान आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या ‘जुडास मॅकाबीस’ (Judas Maccabeus) यांच्याशी केली जाते. ‘द टाइम्स ऑफ इस्रायल’मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका शोधनिबंधात या साम्याचा सविस्तर उल्लेख करण्यात आला होता.
ख्रिस्तपूर्व दुसऱ्या शतकात जुडास मॅकाबीस यांनी सिरियाच्या बलाढ्य सेल्युसिड साम्राज्याचा राजा अँटिओकस (Antiochus IV Epiphanes) याच्या आक्रमणापासून ज्यू संस्कृती, धर्म आणि जेरुसलेमच्या पवित्र मंदिराचे रक्षण केले होते. अँटिओकस ज्यूंवर ग्रीक संस्कृती लादण्याचा प्रयत्न करत होता, ज्याला मॅकाबीस यांनी गनिमी काव्याने आणि अतुलनीय शौर्याने तोंड दिले.
ठीक अठराशे वर्षांनंतर, भारतातील पूर्व आणि उत्तर भागातून आलेल्या मुघल सम्राट औरंगजेबाच्या कट्टरतावादी आक्रमणापासून छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दक्षिण आणि पश्चिम भारताचे, येथील संस्कृतीचे आणि बहुसांस्कृतिकतेचे रक्षण केले. दोन्ही योद्ध्यांनी बलाढ्य परकीय आणि जुलमी सत्तांविरुद्ध अत्यंत मर्यादित संसाधने असताना केवळ गनिमी काव्याच्या (Guerrilla Warfare) जोरावर विजय मिळवला. हा वैचारिक आणि रणनीतिक समान धागा इस्रायली नागरिकांना शिवरायांकडे एक जागतिक नेता म्हणून पाहण्यास प्रवृत्त करतो.
जागतिक राजकारण आणि भारत-इस्रायल मैत्रीचा नवा अध्याय
वाणिज्य दूत यानिव रेवाच यांनी स्पष्ट केले की, भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या ऐतिहासिक इस्रायल दौऱ्यानंतर दोन्ही देशांमधील संबंध केवळ व्यापारी किंवा लष्करी पातळीवर मर्यादित न ठेवता ते थेट लोकांच्या मनाशी जोडण्याचा निर्णय घेण्यात आला. रेवाच जेव्हा मुंबईत रुजू झाले, तेव्हा त्यांनी मराठा साम्राज्याचा इतिहास अभ्यासण्यास सुरुवात केली. शिवरायांचे नौदल कौशल्य, त्यांचे दुर्ग विज्ञान (Fortification), जलव्यवस्थापन आणि प्रजेच्या कल्याणाला दिलेले सर्वोच्च प्राधान्य पाहून ते थक्क झाले.
“भारतात मी जिथे कुठे प्रवास करतो, तिथे मला इस्रायल आणि आमच्या राष्ट्रीय नायकांबद्दल प्रचंड आदर दिसतो. आता आमचीही ही जबाबदारी आहे की, आम्ही इस्रायलमधील नागरिकांना छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या महान जीवनकार्याची ओळख करून दिली पाहिजे. हा पुतळा केवळ एक स्मारक नसेल, तर तो आमच्यातील चिरंतन मैत्रीचा जिवंत पुरावा असेल,” असे भावनिक उद्गार यानिव रेवाच यांनी काढले.
#WATCH | Mumbai: Regarding his meeting with Maharashtra CM Devendra Fadnavis, Consul General of Israel to Mumbai, Yaniv Revach, says, "…we understand exactly what the influence is and how important Chhatrapati Shivaji Maharaj is to India… the idea was to build the big statue… pic.twitter.com/yLTw8K4LIO
— ANI (@ANI) June 6, 2026
भारताची सहिष्णुता: जागतिक पातळीवर मोठी मान्यता
कॅलिफोर्निया स्टेट युनिव्हर्सिटीच्या एका संशोधनाचा हवाला देत इतिहासकारांनी असे नमूद केले आहे की, जगभरात ज्यू समुदायाला छळ आणि वर्णद्वेषाचा (Anti-Semitism) सामना करावा लागला, परंतु भारत हा जगातील एकमेव असा देश आहे, जिथे ज्यूंना कधीही छळ सोसावा लागला नाही. उलट, त्यांना येथे राजाश्रय आणि समाजात उच्च स्थान मिळाले. केरळमधील कोचीन ज्यू, मुंबई-सुरतमधील बगदादी ज्यू आणि महाराष्ट्रातील बेने इस्रायल हे याचे जिवंत उदाहरण आहेत.
इस्रायलमध्ये उभारले जाणारे शिवरायांचे हे स्मारक म्हणजे भारताच्या याच महान सहिष्णुतेच्या आणि सर्वसमावेशक संस्कृतीच्या वारशाचा जागतिक गौरव आहे. हा पुतळा येणाऱ्या पिढ्यांना हे सांगत राहील की, जेव्हा जगात मानवी हक्क आणि संस्कृती संकटात होती, तेव्हा पूर्व गोलार्धात छत्रपती शिवाजी महाराज नावाचा एक राजा आपल्या प्रजेसाठी आणि भूमीसाठी न्यायाचे अधिराज्य निर्माण करत होता.
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा