RBI polymer notes India : ज्या नोटांसाठी माणूस दिवस-रात्र घाम गाळतो, ज्या नोटा जपण्यासाठी पाकिटाची गरज भासते आणि ज्या नोटा चुकून जरी पाण्यात भिजल्या किंवा फाटल्या तर काळजाचा ठोका चुकतो; त्या नोटांचे भविष्य आता कायमचे बदलणार आहे. तुमच्या आणि आमच्या खिशातील पारंपारिक कागदी नोटा लवकरच इतिहास जमा होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देशातील वेगाने वाढणारी रोख रकमेची मागणी आणि सुरक्षेची आव्हाने लक्षात घेता एक क्रांतिकारी पाऊल उचलण्याच्या विचारात आहे. केंद्रीय बँक आता कागदाऐवजी ‘पॉलिमर’ म्हणजेच विशेष प्रकारच्या प्लास्टिकच्या नोटा छापण्याच्या योजनेवर अत्यंत गंभीरपणे काम करत आहे.
देशाच्या आर्थिक वर्तुळातून आलेल्या विश्वसनीय माहितीनुसार, पाटणा आणि मुंबई येथे झालेल्या रिझर्व्ह बँकेच्या अलिकडच्या केंद्रीय संचालक मंडळाच्या बैठकांमध्ये या विषयावर अतिशय सखोल आणि गुप्त मंथन झाले आहे. बाजारातील चलनाचा वाढता खर्च कमी करणे आणि सुरक्षेचा स्तर सर्वोच्च पातळीवर नेणे हा यामागील मुख्य उद्देश असल्याचे समजते.
अडीच पटीने जास्त आयुष्य; काय आहे पॉलिमर नोटांचे गुपित?
बँकिंग क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, कागदी नोटांच्या तुलनेत प्लास्टिक (पॉलिमर) नोटांचे आयुष्य तब्बल अडीच पटीने जास्त असते. भारतासारख्या प्रचंड लोकसंख्या आणि प्रचंड हाताळणी असलेल्या देशात कागदी नोटा लवकर खराब होतात, फाटतात किंवा मळतात. यामुळे रिझर्व्ह बँकेला दरवर्षी हजारो कोटी रुपये खर्च करून जुन्या नोटा नष्ट कराव्या लागतात आणि नव्या नोटा छापाव्या लागतात.
पॉलिमर नोटांवर पाणी, आर्द्रता (नमी), घाम आणि घाण या कशाचाही परिणाम होत नाही. जर ही नोट चिखलात पडली किंवा चुकून कपड्यांसोबत वॉशिंग मशीनमध्ये धुवून निघाली, तरीही ती जशीच्या तशी राहते. सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे, या नोटा हाताने फाडणे जवळजवळ अशक्य असते. त्यामुळे छपाईचा वारंवार होणारा कोट्यवधी रुपयांचा खर्च वाचणार आहे, जो देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरेल.
बनावट नोटांच्या (Fake Currency) धंद्यावर अखेरचा हातोडा
भारतासमोरील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे सीमापार आणि देशांतर्गत चालणारा बनावट नोटांचा काळाबाजार. कागदी नोटांची हुबेहूब नक्कल करणे तंत्रज्ञानाच्या मदतीने सोपे झाले आहे. मात्र, प्लास्टिकच्या नोटांची नक्कल करणे किंवा जाली नोट तयार करणे जगभरातील मोठ्या गुन्हेगारांनाही शक्य झालेले नाही.
पॉलिमर नोटांच्या निर्मितीमध्ये अत्याधुनिक थ्री-डी सुरक्षा धागे, पारदर्शक विंडो (Transparent Windows), आणि रासायनिक कोटिंगचा वापर केला जातो. हे तंत्रज्ञान इतके गुंतागुंतीचे आहे की, त्याची हुबेहूब कॉपी करणे अत्यंत खर्चिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य मानले जाते. त्यामुळे जर भारतात या नोटा आल्या, तर बनावट नोटांच्या काळ्या धंद्यावर कायमचा हातोडा बसेल.
‘या’ देशांनी आपल्या अर्थव्यवस्थेतून कागद पूर्णपणे केला हद्दपार
जगातील सुमारे ६० हून अधिक देशांमध्ये पॉलिमर नोटांचा कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात वापर केला जात आहे. मात्र, काही देशांनी आपल्या बँकिंग प्रणालीतून कागदी नोटा पूर्णपणे हद्दपार केल्या आहेत:
- ऑस्ट्रेलिया: प्लास्टिक नोटांची सुरुवात करणारा ऑस्ट्रेलिया हा जगातील पहिला देश आहे. १९८८ मध्येच येथे पॉलिमर नोटा चलनात आल्या. विशेष म्हणजे, ऑस्ट्रेलिया स्वतः या तंत्रज्ञानाचा जनक असून इतर देशांनाही नोटा पुरवतो.
- न्यूझीलंड: या देशाने १९९९ मध्ये आपल्या सर्व कागदी नोटा चलनातून बाहेर काढल्या. येथे ५ डॉलरपासून १०० डॉलरपर्यंतच्या सर्व नोटा पॉलिमरच्या आहेत.
- व्हिएतनाम: २००३ मध्ये व्हिएतनामने पॉलिमर करन्सी स्वीकारली. आज व्हिएतनामी ‘डाँग’ पूर्णपणे प्लास्टिकचा आहे, ज्याची सर्वात मोठी नोट ५ लाखांची असते.
- रोमानिया: युरोप खंडातील रोमानिया हा पहिला देश आहे ज्याने २००५ मध्येच आपल्या संपूर्ण चलनाचे रूपांतर पॉलिमरमध्ये केले.
- ब्रूनेई आणि पापुआ न्यू गिनी: दक्षिण-पूर्व आशियातील श्रीमंत देश ब्रूनेई आणि पापुआ न्यू गिनी येथेही आता फक्त प्लास्टिकच्या नोटांचाच राजेशाही कारभार चालतो.
जागतिक महासत्तांचे चलन कसे आहे?
जगातील सर्वात शक्तिशाली चलन असलेल्या अमेरिकन डॉलरबद्दल (US Dollar) अनेकांचा असा समज असतो की तो प्लास्टिकचा आहे. परंतु, अमेरिकन चलन पूर्णपणे प्लास्टिकचे नसते. अमेरिकन फेडरल रिझर्व्ह आपली करन्सी ७५% कापूस (Cotton) आणि २५% लिनेन (Linen) यांच्या एका अत्यंत गुप्त आणि विशेष मिश्रणातून तयार करते. त्यामुळे ते कागदापेक्षा मजबूत असते, पण शुद्ध प्लास्टिक नसते. याउलट कॅनडाने २०११ मध्येच आपल्या डॉलरला पूर्णपणे पॉलिमरमध्ये बदलले आहे.
भारतासाठी आव्हाने आणि पुढील दिशा
रिझर्व्ह बँकेने यापूर्वी २०१० ते २०१५ दरम्यान भारतातील ५ प्रमुख शहरांमध्ये (कोची, म्हैसूर, जयपूर, शिमला आणि भुवनेश्वर) १० रुपयांच्या पॉलिमर नोटांची प्रायोगिक तत्त्वावर चाचणी घेण्याची घोषणा केली होती. मात्र, भारताचे हवामान आणि अफाट लोकसंख्या लक्षात घेता यावर अधिक संशोधनाची गरज भासली.
आता डिजिटल पेमेंट आणि युपीआय (UPI) च्या युगातही देशात रोख रकमेची मागणी मोठ्या प्रमाणावर आहे. अशा स्थितीत आरबीआय जर पॉलिमर चलनाकडे वळली, तर सुरुवातीला एटीएम (ATM) मशिनच्या रचनेत आणि नोटा मोजण्याच्या यंत्रांमध्ये तांत्रिक बदल करावे लागतील. परंतु, दीर्घकालीन विचार केला तर हा निर्णय भारताच्या आर्थिक सुरक्षेसाठी मैलाचा दगड ठरणार यात शंका नाही. आरबीआयच्या अंतिम मंजुरीनंतर देशात टप्प्याटप्प्याने ही नवी करन्सी क्रांती पाहायला मिळू शकते.
‘वाचा मराठी’चे व्हॉट्सॲप चॅनेल येथे फॉलो करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा
वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-3 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा!
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप-2 जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा