IRCTC Induction Cooking Indian Railways : पश्चिम आशियामध्ये पेटलेला युद्धाचा वणवा आणि जागतिक ऊर्जा बाजारात निर्माण झालेली अभूतपूर्व आणीबाणी याचा थेट परिणाम आता थेट भारतीय रेल्वेच्या प्रवाशांच्या ताटावर होऊ लागला आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे जागतिक स्तरावर एलपीजी (LPG) सिलिंडरचा पुरवठा विस्कळीत झाला असतानाच, भारतीय रेल्वे कॅटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशनने (IRCTC) एक अत्यंत धाडसी आणि ऐतिहासिक निर्णय घेतला आहे. देशातील एलपीजी टंचाईचा सामना करण्यासाठी रेल्वेने आता वर्षानुवर्षे बंद असलेली धावत्या ट्रेनमधील अन्न शिजवण्याची पद्धत पुन्हा सुरू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. मात्र, यावेळी हा बदल पारंपरिक गॅस सिलिंडरवर नसेल, तर पूर्णपणे अत्याधुनिक आणि सुरक्षित अशा ‘इलेक्ट्रिक इंडक्शन स्टोव्ह’च्या (Electric Induction Stoves) माध्यमातून केला जाणार आहे.
ग्लोबल सप्लाय चेन विस्कळीत झाल्यामुळे उद्भवलेल्या या संकटाचे रुपांतर भारतीय रेल्वे एका मोठ्या संधीत करत असून, दररोज तब्बल १७ लाख प्रवाशांना गरम आणि ताजे अन्न पुरवण्याचा हा एक महासंकल्प आहे.
होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद आणि भारताची चिंता: नेमके संकट काय?
पश्चिम आशियातील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे सध्या आंतरराष्ट्रीय राजकारणात आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेत प्रचंड उलथापालथ सुरू आहे. इराण आणि अमेरिकेमधील थेट संघर्षामुळे जगातील सर्वात महत्त्वाचा सागरी व्यापारी मार्ग म्हणजेच ‘होर्मुझची सामुद्रधुनी’ (Strait of Hormuz) अंशतः बंद झाली आहे. जगातील एकूण कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूच्या (Natural Gas) पुरवठ्यापैकी तब्बल २० ते ३० टक्के वाहतूक एकट्या या मार्गावरून होते.
भारत आपल्या गरजेच्या ७० टक्क्यांहून अधिक नैसर्गिक वायू आणि कच्च्या तेलासाठी आयातीवर अवलंबून आहे. या सागरी मार्गातील अडथळ्यांमुळे भारतात व्यावसायिक एलपीजी सिलिंडरचा पुरवठा कमालीचा घटला आहे. देशांतर्गत बाजारात commercial LPG सिलिंडरची मोठी टंचाई जाणवू लागली असून, याचा थेट फटका रेल्वेच्या केटरिंग व्यवस्थेला बसण्याची शक्यता निर्माण झाली होती.
१४०० हून अधिक गाड्या आणि १७ लाख जेवणांचे आव्हान
भारतीय रेल्वे ही देशाची जीवनवाहिनी आहे. आयआरसीटीसीच्या (IRCTC) अधिकृत आकडेवारीनुसार, दररोज देशभरात धावणाऱ्या विविध गाड्यांमध्ये सुमारे १७ लाख प्रवाशांना जेवण आणि नाश्ता पुरवला जातो. सध्या रेल्वेच्या क्लस्टर किचन, बेस किचन आणि इतर अन्न निर्मिती केंद्रांवर दररोज १,००० हून अधिक व्यावसायिक एलपीजी सिलिंडरची गरज भासते.
सध्याच्या एलपीजी तुटवड्यामुळे या बेस किचनच्या कार्यक्षमतेवर मर्यादा येऊ लागल्या होत्या. यावर कायमस्वरूपी आणि सुरक्षित तोडगा काढण्यासाठी आयआरसीटीसीने लिंक हॉफमन बुश (LHB) पॅन्ट्री कार्समध्ये विजेवर चालणारे इंडक्शन स्टोव्ह बसवण्याचा निर्णय घेतला आहे. यामुळे पहिल्या टप्प्यात तब्बल १४०० हून अधिक गाड्यांमध्ये एलपीजी सिलिंडरचा वापर पूर्णपणे थांबवला जाणार आहे.
हेही वाचा – मोबाईलसारखा चार्ज होणारा फुटबॉल! फिफा विश्वचषक 2026 मधील ‘Trionda’ चे टेक-रहस्य
‘बेस किचन’ ते ‘इंडक्शन पॅटर्न’: रेल्वेचा धोरणात्मक बदल
काही वर्षांपूर्वी सुरक्षेची कारणे आणि आगीच्या दुर्घटना टाळण्यासाठी भारतीय रेल्वेने धावत्या गाड्यांमध्ये अन्न शिजवण्यावर पूर्णपणे बंदी घातली होती. त्याऐवजी ‘बेस किचन’ ही संकल्पना आणली गेली, जिथे रेल्वे स्टेशनजवळील मध्यवर्ती स्वयंपाकघरात अन्न तयार करून ते ट्रेन्समध्ये लोड केले जात असे. अन्न सुरक्षा, स्वच्छता आणि आगीचा धोका कमी करणे हा त्यामागचा मुख्य उद्देश होता.
मात्र, आता तंत्रज्ञानात झालेल्या प्रगतीमुळे आणि एलपीजीच्या टंचाईमुळे रेल्वे पुन्हा एकदा धावत्या गाड्यांमध्ये स्वयंपाक करणार आहे. फरक एवढाच आहे की, यावेळी सुरक्षेची मानके अत्यंत कडक असतील. ‘इकॉनॉमिक टाइम्स’च्या अहवालानुसार, आयआरसीटीसीचे अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक संजय कुमार यांनी स्पष्ट केले आहे की, ज्या पॅन्ट्री कार्समध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा पायाभूत सुविधा (Safety Infrastructure) उपलब्ध आहेत, तिथेच कंत्राटदारांना आणि व्हेंडर्सना इंडक्शनवर अन्न शिजवण्याची परवानगी देण्यात आली आहे.
व्हीआयपी ट्रेन्सना मिळणार प्राधान्य; मोठ्या स्टेशनवरही अंमलबजावणी
रेल्वेच्या या नव्या धोरणाचा सर्वाधिक फायदा प्रीमियम ट्रेन्सना होणार आहे. राजधानी, शताब्दी, दुरंतो आणि वंदे भारत (Vande Bharat) यांसारख्या अत्याधुनिक एलएचबी (LHB) कोच असलेल्या गाड्यांमध्ये ही सिस्टीम प्राधान्याने लागू केली जात आहे. या गाड्यांमधील विद्युत पुरवठा यंत्रणा अत्यंत सक्षम असल्याने इंडक्शन कुकिंगसाठी लागणारी हाय-व्होल्टेज वीज सहज उपलब्ध होऊ शकते.
केवळ धावत्या गाड्यांमध्येच नव्हे, तर देशातील मोठ्या आणि प्रमुख रेल्वे स्थानकांवर असलेल्या फूड प्लाझा आणि किचनमध्येही आता गॅस सिलिंडरऐवजी मोठ्या प्रमाणावर इंडक्शन कुकिंग सुरू करण्यात आले असल्याची माहिती प्रशासनाकडून देण्यात आली आहे.
दूरगामी परिणाम आणि भविष्यातील चित्र
रेल्वेच्या या महत्त्वाकांक्षी निर्णयाचे दूरगामी आर्थिक आणि पर्यावरणीय परिणाम होणार आहेत:
- प्रवाशांना फायदा: प्रवाशांना आता शिळे किंवा बेस किचनमधून आणून गरम केलेले अन्न खावे लागणार नाही. त्यांना धावत्या ट्रेनमध्येच तयार झालेले फ्रेश आणि हायजीनिक जेवण मिळेल.
- सुरक्षेत वाढ: ट्रेनमध्ये एलपीजी सिलिंडर वाहून नेणे नेहमीच जोखमीचे असते. इंडक्शन तंत्रज्ञानामुळे आगीचा धोका ९९ टक्क्यांनी कमी होईल.
- आर्थिक बचत आणि पर्यावरण पूरक: आयातीवरील एलपीजीवरील अवलंबित्व कमी झाल्यामुळे रेल्वेचा कार्बन फूटप्रिंट कमी होईल आणि परकीय चलनाचीही बचत होईल.
जागतिक स्तरावरील युद्धाच्या संकटातही भारतीय रेल्वेने दाखवलेली ही तत्परता आणि तंत्रज्ञानाचा केलेला अचूक वापर निश्चितच कौतुकास्पद आहे. येत्या काही महिन्यांत भारतीय रेल्वेच्या केटरिंगचे रूप पूर्णपणे बदललेले दिसेल, हे मात्र नक्की.
‘वाचा मराठी’चा व्हॉट्सअप ग्रुप जॉईन करण्यासाठी येथे क्लिक करा